مقالات مرتبط:
|
| سياره يك جسم بزرگ، گرد و سنگين است كه دور ستاره مي گردد و با نوري كه از ستاره به آن مي رسد، روشن مي شود. در منظومه شمسی ما نه سياره وجود دارد كه دور ستاره اي به نام خورشيد مي گردند. اين سياره ها به ترتيب فاصله از خورشيد عبارتند از: عطارد، ناهید، زمین، مریخ، مشتری، زحل، اورانوس، نپتون و پلوتون.
البته پلوتون هميشه دورترين سياره از خورشید بزرگ ترين سياره منظومه شمسي مشتري ست. به دنبال آن زحل، اورانوس، نپتون، زمين، زهره، مريخ، عطارد و در آخر پلوتون كوچك قرار گرفته اند. مشتري آن قدر بزرگ است كه همه سيارات ديگر را مي توان در داخل آن جاي داد.
سيارات داخلي و سيارات خارجي تر
سيارات منظومه شمسي به استثناي پلوتون به دو دسته تقسيم مي شوند:
سيارات داخلي: كه نزديك به خورشيد مي گردند عبارتند از عطارد، ناهيد، زمين و مريخ. آنها نسبتاً كوچكند و بيشتر تركيبشان از سنگ است به آنها "شبه زمين " هم مي گويند. اين سيارات تعداد كمي ماه دارند يا اصلاً ماه ندارند. زمين بزرگ ترين سياره در اين دسته است. بقيه سيارات شبه زمين از 38 تا 95 درصد قطر زمين و 5/5 تا 85 درصد جرم زمين را دارند.
سيارات خارجي تر: شامل مشتري، زحل، اورانوس و نپتون هستند. آنها غول هاي گازي يا سيارات "شبه مشتري" ناميده مي شوند. جو آنها گازي ست و سطح خاكي ندارند. همه چهار سياره اصولاً از هيدروژن و هليوم ساخته شده اند. مقادير كمتري از عناصر آمونياك و متان در جوشان وجود دارد. آنها از 9/3 برابر تا 2/11 برابر قطر زمين و از 15 برابر تا 318 برابر جرم زمين را دارند. اين دسته از سيارات تعداد زيادي ماه دارند.
نهمين سياره يعني پلوتون فقط 19 درصد قطر و يك پانصدم جرم زمين را دارد. به عنوان يك سياره سنگي و يخي كوچك با مداري بزرگ تر از غول هاي گازي، پلوتون را نمي توان در هيچ يك از اين دو گروه طبقه بندي كرد. بعضي از ستاره شناسان باور دارند پلوتون اصلاً نمي تواند جزو سيارات اصلي باشد.
مشاهده سيارات
مردم شش سياره از سيارات داخل منظومه شمسي را از هزاران سال پيش مي شناختند. چون اين سيارات بدون تلسكوپ هم از زمين قابل ديدن هستند. سه سياره ديگر يعني اورانوس، نپتون و پلوتون در ابتداي دهه 1780 توسط ستاره شناسان كشف شدند. اين سه سياره را از زمين بايد با تلسكوپ ديد.
چرا سياره ها ثابت به نظر مي رسند و ستاره ها چشمك مي زنند؟
وقتي از زمين به ستاره ها و سياره ها نگاه مي كنيم متوجه مي شويم كه در زمينه پايداري نورشان با هم متفاوتند. سياره ها با نور ثابتي مي درخشند در حالي كه به نظر مي رسد كه ستاره ها چشمك مي زنند.
چشمك زدن ستاره ها به خاطر حركت لايه هاي هوايي ست كه دور زمين را احاطه كرده اند. ستاره ها آن قدر از زمين دورند كه حتي وقتي كه با تلسكوپ به آنها نگاه مي كنيم فقط نقاط روشني از نور در آسمان به نظر می رسند. جو زمين نور ستاره اي را كه از ميان آن عبور مي كند خم مي كند. هنگامي كه مناطقي از جو حركت مي كنند نقاط نور مي رقصند و در درخشندگيشان تغيير ايجاد مي شود.
سياراتي كه خيلي به ما نزديكند از ميان تلسكوپ به شكل صفحات تخت گرد (ديسك) ريز به نظر مي رسند. جو، نوري را كه از نقاط مختلف روي صفحه تخت سياره مي آيد پراكنده مي كند. اما هميشه نور كافي از تعدادي از نقاط درخشان روي ديسك به زمين مي رسد كه باعث مي شود سياره ظاهر ثابتي داشته باشد.
سياره ها چگونه حركت مي كنند؟
سياره ها در دو مسير حركت مي كنند. آنها به دور ستاره شان در مسيري كه مدار ناميده مي شود حركت مي كنند. همچنان كه يك سياره دور ستاره مي گردد دور محور خودش هم مي چرخد. محور يك خط فرضي ست كه از مركز سياره مي گذرد.
چرخش
سيارات با نسبت هاي زماني مختلف دور خودشان مي چرخند. يك روز چنين تعريف شده كه چقدر طول مي كشد تا زمين يك بار دور خودش بچرخد. مشتري و زحل خيلي سريع تر از يك روز زميني مي چرخند. يعني حدود ده ساعت طول مي كشد تا يك بار دور خودشان بچرخند. ناهيد خيلي آهسته تر مي چرخد. حدود 243 روز زميني طول مي كشد تا ناهيد يك بار دور خودش بچرخد.
گردش
وقتي از زمين نگاه مي كنيم به نظر مي رسد كه سيارات منظومه شمسي و ستارگان دور زمين مي گردند. آنها هرشب در شرق طلوع مي كنند و در غرب غروب مي كنند. در بيشتر مواقع سياره ها به آهستگي -آهسته تر از ستاره ها- در آسمان به جانب غرب حركت مي كنند.
در زمان هاي قديم دانشمندان فكر مي كردند ماه، خورشيد، سياره ها و ستارگان واقعاً دور زمين حركت مي كنند. اما در سال 1543 ستاره شناس لهستاني نيكولا كپرنيك نشان داد كه خورشید مركز مدارهاي سياره هاست. و سيارات دور خورشيد حركت مي كنند.
واحد اندازه گيري فاصله در منظومه شمسي
ستاره شناسان فاصله ها را در منظومه شمسي با واحدهاي نجومی (astronomical units یا AU) اندازه گيري مي كنند. يك واحد نجومی فاصله متوسط بين زمين و خورشيد است. كه حدود 93 ميليون مايل يا 150 ميليون كيلومتر است. سياره هاي داخلي مدارهايي دارند كه قطرشان 4/0، 7/0، 0/1 و 5/1 واحد ستاره شناسي يا است. مدارهاي غول هاي گازي يا سياره هاي خارجي تر به بزرگي 5، 10 ، 20 و 30 واحد نجومی يا است. AU AU
به خاطر فاصله هاي متفاوت از خورشيد، دما و شكل سطح سياره ها و شرايط ديگر سياره ها با هم بسيار متفاوتند.
سياره ها چگونه به وجود آمده اند؟
ستاره شناسان نظريه اي درباره چگونگي شكل گيري منظومه شمسي ما دارند كه توضيح مي دهد كه چرا سياره هاي سنگي و كوچك نزديك به خورشيدند و سياره هاي گازي و بزرگ دورتر از خورشيدند.
ستاره شناسان باور دارند كه منظومه شمسي ما حدود 6/4 ميليارد سال پيش از يك ابر در حال چرخش تشكيل شده از گاز و گرد و غبار, به نام نبولاي خورشيدي به وجود آمد. جاذبه، يك قسمت از گاز و گرد وغبار را به مركز نبولا كه متراكم تر از بقيه جاها بود كشاند. مواد روي هم انباشته شدند، به سرعت چرخيدند و درنتيجه در مركز نبولا خورشيد ما شكل گرفت.
سپس گاز و گرد و غبار باقيمانده به صورت يك صفحه تخت گرد (ديسك) به نام ديسك ميان سياره اي در مي آيد كه به دور خورشيد مي گردد. ذرات سنگي داخل ديسك به هم خوردند و به هم چسبيدند و اجسامي به نام شبه سياره ها ) را تشكيل دادند. اين اجسام هم با هم تركيب شدند و سيارات را تشكيل دادند. در فاصله هاي دورتر كه اينك سياره هاي خارجي تر قرار دارند، گازها منجمد شده به يخ تبديل مي شوند و توپ هاي بسيار بزرگي از گاز منجمد شده را درست مي كنند كه سياره هاي شبه مشتري يا سيارات خارجي تر نام دارند. PLANETESIMALS)
از خورشيد ما ذراتي از گازهاي داغ و الكتريسيته جريان پيدا مي كند كه باد خورشيدي ناميده مي شود. باد خورشيدي در ابتداي تشكيل منظومه شمسي قوي تراز حالا بود. باد خورشيدي اوليه عناصر نور-هيدروژن و هليوم- را از سياره هاي داخلي مثل زمين دور كرد. اما جاذبه قوي تر سياره هاي غول آساي خارجي تر بيشتر هيدروژن وهليوم را نگه داشت. اين درحالي بود كه باد خورشيدي هم در آنجا ضعيف تر بود. بنابراين اين سيارات خارجي تر بيشتر عناصر نوريشان يعني هيدروژن و هليوم را نگه داشتند.
ستاره شناسان اين نظريه ها را توسعه دادند و اين تقسيم بندي را ارايه كردند كه سياره هاي سنگي هميشه نزديك به خورشيد مي گردند و سياره هاي غول آسا دورتر از خورشید می گردند. آنها نظريه هاي جديدي را بر اساس مطالعه منظومه هاي شمسی ديگر هم ارايه مي كنند. مثلاً اين كه حدس مي زنند سيارات غول آسا در منظومه هاي شمسی ديگر ممكن است دور از ستاره هايشان شكل گرفته باشند ولي بعداً حركت كرده اند و به ستاره نزديك تر شده اند. | عطارد عطارد نزدیک ترین سیاره به خورشید است.
ناهید ابرهای ضخیم اسید سولفوریک ناهید را پوشانده. (عکس از ناسا)
زمین زمین, خانه ما, اقیانوسی از آب های شیرین و قاره هایی که بالای سطح دریا قرار دارند, دارد.
مریخ مریخ ابرهایی در جوش و یخ ته نشین شده در قطب شمالش دارد. (عکس از ناسا)
مشتری لایه های ابرهای متراکم اطراف مشتری در عکسی که به وسیله فضاپیمای وویجر1 گرفته شده قابل مشاهده است.
زحل زحل به وسیله هفت حلقه اصلی احاطه شده. (عکس از ناسا)
اورانوس اورانوس در طرف چپ با رنگ های حقیقی و در طرف راست با رنگ های اشتباه. این عکس ها با ترکیب عکس های بی شماری که به وسیله فضاپیمای وویجر2 گرفته شده بود, درست شده اند.
نپتون ابرهای آبی نپتون بیشتر از متان منجمد هستند. شیء دیگر, ماه نپتون, تیتون است. (عکس از ناسا)
پلوتون دانشمندان درباره سیاره بودن پلوتون شک دارند. |
مقالات مرتبط:
| < قبلی | بعدی > |
|---|
