حميده احمديان راد
دانش آموزان زيادي پيدا مي شوند كه مدرسه را دوست ندارند. این را می توان از خوشحالی آنها هنگام تعطیلی مدارس دریافت. به قولي عجله دانش آموزان در ترك مدرسه و جيغ و فريادهايي كه آنها هنگام تعطيلي مدرسه و نيز در آستانه تعطيلات تابستاني سر مي دهند به ما مي گويد «از اين كه از مدرسه آزاد مي شويم خوشحاليم». يكي از مهم ترين دلايل دوست داشتني نبودن مدرسه، فضاي آن است كه غالباً در ايجاد و استفاده از آن ذوقي به كار نرفته است. نمي توان از دانش آموزان انتظار داشت كه از درس خواندن در كلاس هايي دلگير با ديوارهاي كثيف و زخمي، نيمكت هاي كوتاه يا بلند و خارج از رده و با معلماني كه تنها گوينده كلاسند و آنها بايد شنونده شان باشند، لذت ببرند. هنوز اين موضوع جا نيفتاده است كه فضاهاي آموزشي كه دانش آموزان و معلمان چند ساعت در روز را در آنها سپري مي كنند، لازم است مكان هايي شاد و آرامش بخش باشد. ممكن است ايجاد فضاي شاد در مدارس به منابع مالي نياز داشته باشد، اما گاهي با داشتن منابعي اندك و ميزاني ذوق و سليقه هم مي توان تغييرات زيادي ايجاد كرد. منتها ايجاد تحول در فضاي مدارس و خارج كردن محيط هاي آموزشي از حالت كسالت بار، در درجه اول به تغيير نگرش مسئولان، مديران و حتي معلمان مدرسه نياز دارد.
در گام اول لازم است مشخص كنيم كه دقيقاً مي خواهيم چه شيوه آموزشي اي را در مدارسمان اجرا كنيم. آيا همان شيوه هاي سنتي آموزشي را مي پسنديم و يا به دنبال نظريه هاي آموزشي جديدي هستيم. آيا مي خواهيم در مدارس ما دانش آموزان محقق و مبتكر بار بيايند و يا تنها به كتاب هاي درسي بسنده مي كنيم و مي خواهيم كه آنها تنها درسخوان باشند. بايد توجه داشته باشيم كه ما با هر تئوري اي فرزندانمان را در مدرسه آموزش دهيم در مراحل بعدي هم بر همين اساس رفتار خواهد كرد.
چنگيز آقايي استاد الكترونيك يكي از دانشگاه هاي فرانسه مي گويد:«وقتي با دانشجويان ايراني برخورد مي كنيم، مي بينيم كه آنها بسيار با استعدادند و از نظر تئوري بسيار قوي هستند. اما انجام آزمايش براي اثبات تئوري ها در كار آنها جايي ندارد. در مقالاتي كه آنها ارسال مي كنند هم همين مشكلات مشهود است. در حالي كه امروزه دانستن شيوه هاي تحقيق و انجام آزمايش بسيار مهم است».
اين موارد نشان مي دهد كه مدارس ما همچنان به شيوه هاي سنتي، آموزش مي دهند. آموزش هاي مدارس ما بر اين اساس است كه دانش آموزان به گفته هاي معلمان گوش مي دهند و لازم است كه هر چه كه آنها مي گويند را بپذيرند و معلم داناي كل تلقي مي شود.
نتيجه اين است كه اين دانش آموزان بعدها وارد دانشگاه يا محيط ها كار هم مي شوند ايده چنداني از خود ندارند. يك استاد جهاد دانشگاهي مي گويد:«انگار اين ايده كه معلم يا استاد داناي كل است و نبايد اشتباه كند و البته نبايد او را به چالش گرفت، تغييرناپذير است. در نتيجه استادان به اين نتيجه رسيده اند كه نبايد اشتباه خودشان را بپذيرند. به عنوان مثال در يكي از كلاس هاي درس من، يكي از دانشجويان نكته اي را يادآوري كرد و من صادقانه گفتم كه او درست مي گويد و من اشتباه مي گويم. نتيجه آن كه دانشجويي به آموزش گزارش داد كه اين استاد چيزي بلد نيست. در حالي كه مي دانيم دانشجويان در دانشگاه هاي خارج از كشور استاد را به چالش مي طلبند و از همين چالش ها افراد بزرگي معرفي مي شوند و اين امري طبيعي است».
نوع تربيت كنوني كودكان در خانواده ها هم به گونه اي است كه با شيوه رفتاري رايج در مدارس كه همان گوينده بودن معلم و شنونده بودن دانش آموز است، مغاير است. اين دوگانگي تربيتي مي تواند برخي از دانش آموزان را به مدرسه بي علاقه كند. اين در حالي است كه آموزش مبتني بر اطاعت صرف هم اساساً علاقه اي ايجاد نمي كند. در واقع هم مدت ها است كه اين شيوه آموزشي در جهان دگرگون شده است.
دانش آموزان دوست دارند بتوانند به مدرسه شان افتخار كنند
دانش آموزان دوست دارند مدرسه شان به قدري زيبا باشد كه بتوانند به آن افتخار كنند. تميزي، رنگ هاي زيبا، وجود فضاي سبز و يا وجود امكانات براي بازي و ورزش مي تواند به دانش آموزان اين حالت افتخار را القا كند.
اما بسياري از مدارس زير بار كار اضافي براي دادن شادابي و روحيه به دانش آموزان نمي روند. مديران اين مدارس همچنان مقابل تغيير فضا مقاومت مي كنند چرا كه فكر مي كنند تغيير فضا دردسر دارد و حجم كارشان را افزايش مي دهد. اما مشكل وقتي افزايش مي يابد كه بدانيم علوم روانشناسي و جامعه شناسي جديد مي خواهد كه فضاهاي آموزشي حالتي شاد پيدا كنند. چراكه گسترش شهرنشيني خانه ها را كوچك و آپارتماني كرده و با اين كه مدت ها است والدين مي كوشند در خانه، يك اتاق و يا حتي گوشه اي شاد و مناسب سن فرزندانشان را براي بازي يا انجام تكاليف آنها مهيا كنند، اما در اين خانه ها امكان حركت و بازي از بچه ها گرفته مي شود.
با اين وجود همين توجه والدين به ايجاد گوشه اي شاد در خانه، بچه ها را به شيوه اي پرورش داده كه فضاي دلگير مدارس را نمي پذيرند و همين دافعه مدارس را افزايش مي دهد. در نتيجه كمبودهاي كودكان و نوجوانان به خاطر آپارتماني شدن زندگي و هم عادت آنها در مواجهه با فضايي شاد را، با شاد كردن فضاي مدارس و ايجاد امكان براي ورزش و بازي و استفاده از فضاي سبز و يا رنگ هاي شاد مي توان جبران كرد. مدتي است آموزش و پرورش هم به اهميت رنگ ها پي برده و سعي مي كند كه با رنگ آميزي و استفاده از رنگ هاي متنوع تر و به كارگيري برخي نقاشي ها اين فضا را شاداب تر كند. ولي با مقايسه اي كه با كشورهاي ديگر انجام مي شود، متوجه مي شويم كه عقب ماندگي ها زياد است.
اين تفاوت ها به حدي است كه برخي از كشورهاي دنيا حصار را از دور مدرسه حذف كرده اند و مدرسه با فضاي سبز احاطه شده.
اگر مي خواهيم دانش آموزاني پويا داشته باشيم، مي توانيم از رنگ هاي ويژه اي استفاده كنيم كه شادي و اميد و حركت ايجاد كند. همچنين رنگ ها بر فرايند يادگيري تأثير مستقيم دارد. رنگي كه در كلاس به كار مي رود، نوعي كارايي دارد، رنگ راهروها نوعي ديگر و رنگ و مصالحي كه در حياط مدرسه به كار مي رود نيز تأثير ديگري به جا مي گذارد. به عنوان مثال رنگي كه در حياط مدرسه به كار مي رود مي تواند بچه ها را به نشاط و تفريح وا دارد و يا موجب شود آنها تجديد قوا كنند. وجود فضاي سبز در مدارس هم در شيوه هاي آموزشي جديد ضروري تلقي مي شود. چنان كه حتي در برخي از كشورها مدارس به باغ مدرسه تبديل شده اند. اگر چنين امكاني وجود ندارد، مي توان از تصاوير زيبا يا گلدان به جاي آن استفاده كرد و يا بچه ها را به فضاي سبز خارج از مدرسه برد. در شيوه هاي جديد آموزش اعتقاد بر اين است كه اين فضاي سبز علاوه بر دادن روحيه و امكان تجديد قوا به دانش آموزان، به عنوان وسيله كمك آموزشي هم قابل استفاده است. چراكه دانش آموزان مي توانند بيشتر درباره گياهان بياموزند و در عين حال خودشان هم در كاشت و نگهداري آنها شركت داشته باشند.
برخي حتي از اينها پا فراتر گذاشته و مي گويند كه با گذاشتن نقاشي ها و مجسمه هاي زيبا در مدارس علاوه بر ايجاد شادابي مي توان حس زيبايي شناختي را در دانش آموزان پرورش داد و در كنار آن هنر بومي را هم آموزش داد.
نور هم در فضاي آموزشي نقش مهمي ايفا مي كند. در فضاهاي مدرسه نور بايد به اندازه كافي باشد. همان طور كه نور كم مضر است، نور شديد هم استرس زا است. به عوامل محيطي مي توان سرما و گرماي فضاي آموزشي و كنترل صداهاي اطراف را نيز افزود.
به هرحال پژوهش هايي كه در امريكا انجام شده حاكي از اين است كه بين فضاي آموزشي اي كه دانش آموز در آن درس مي خواند و سطح يادگيري او رابطه اي مستقيم وجود دارد. بنابراين لازم است به بهترين وجه بكوشيم از فضاهاي آموزشيمان براي افزايش يادگيري استفاده كنيم.
بهترين استفاده از فضا براي آموزش
البته توجه به فضاي آموزشي تنها منحصر به جنبه زيباشناسانه آن نيست. در حال حاضر در كشورهاي پيشرفته مدارس به سمتي مي روند كه از هر فضایی برای آموزش دانش آموزان به بهترین وجه استفاده می كنند. يعني فضاي كلاس تنها جايي براي نشستن دانش آموزان و معلمان نيست. بلكه فضای کلاس ها و حتی حیاط مدرسه از انواع وسايل و تصاویر کمک آموزشی انباشته است. اصولاً ديگر اين شيوه آموزشي كه براساس آن دانش آموزان ناچار باشند ساعت ها ثابت روي نیمکت ها بنشینند، رو به فراموشي است و دانش آموزان در صندلی های تک نفره ای می نشینند که پیچ نشده و سطحش طوری است که می توان جسمی روی آن گذاشت و آزمایش های ساده انجام داد. حتي پا فراتر از اين نهاده بايد اين صندلي ها براي گذاشتن لب تاپ مناسب باشد. با وجود این صندلی ها، معلمان می توانند متناسب با هر فعالیتی نحوه آرایش کلاس را تغییر دهند.
علت اين تغيير رويكرد مدارس اين است كه مدت ها است شيوه آموزشي مبتني بر سخنراني معلم كنار گذاشته شده. در شيوه سنتي آموزش،دانش آموزان تنها ملزم به گوش دادن و نوشتن بودند و در نتيجه نیمکت ها سه نفره و دونفره و شيب دار بود. در حالی که در نگاه جدید، فضای آموزشی باید آماده بحث گروهی باشد. افراد بتوانند به گروههای دونفره، سه نفره و ... تقسیم شوند و با همکاري کنند و در نتيجه بايد بتوان آرايش صندلي ها را تغيير داد. جایگاه معلم هم دیگر در جلوی کلاس نیست. او می تواند بین صندلی ها بگردد. برخي مدارس حتي پا را از اين فراتر گذاشته و ديوارها را هم متحرك كرده اند.
براي رسيدن به اين اهداف مي توان علاوه بر استفاده از امكانات دولتي از مردم خیری که سرمایه گذاری کلانی برای ساختن مدرسه می کنند هم خواست تا با مبلغ اضافي ناچيزي، فضاي آموزشي را مناسب شيوه هاي جديد آموزشي تدارك ببينند. وگرنه با شرایط کنونی، برنامه هاي نو و کتاب های درسی نوآورانه اي كه با زحمت تهيه مي شوند و غالباً روی آموزش فعال و کار عملی و فردی و گروهی دانش آموزان تأکید دارند محكوم به شكست مي شوند.
این مطلب پیش از این در روزنامه ایران چاپ شده است.
| < قبلی | بعدی > |
|---|
