020.ir

 

مدتى است تعدادى از كشورها كه به كشورهاى «حوزه نوروز» مشهور شده اند، مى كوشند نوروز را به عنوان «ميراث معنوى مشترك» بين خود در سازمان آموزشى، علمى و فرهنگى ملل متحد به ثبت برسانند. ده كشور ايران، افغانستان، پاكستان، هند، تركيه، آذربايجان، قزاقستان، قرقيزستان، تاجيكستان و ازبكستان كشورهاى حوزه نوروز هستند و ايران مسئول هماهنگ كننده آنان براى ثبت در يونسكو بوده است. پرونده آنها در يونسكو تاكنون با كش و قوس هايى همراه بوده است.

 

دير رساندن مدارك لازم از سوى بعضى از كشورها و عضو نبودن كشورهاى تاجيكستان و افغانستان در كنوانسيون ميراث معنوى و در نتيجه حذف آنها از پرونده نوروز، با توجه به اين كه آنها از مهم ترين كشورهاى اين حوزه به شمار مى آيند، موجب به وجود آمدن اين كش و قوس ها شده. با اين وجود اين كشورها به درستى اميدوارند نوروز سرانجام به عنوان ميراث معنوى مشتركشان به رسميت شناخته شود.

 

برپاداشتن نوروز در كشور ما كه مبدع اين آئين بوده همواره موجب حفظ هويت و ايجاد وحدت ملى شده است. علاوه بر ايران، نوروز در تاريخ بسيارى از كشورهاى حوزه نوروز از چنان اهميتى برخوردار بوده كه علاوه بر حفظ هويت ملى، به نماد مبارزه با استعمارگران و تسلط فرهنگ هاى بيگانه و يا متحجر و عامل رساندن پيام اعتراض نسبت به وقايع كشورهايشان تبديل شده است.

 

نوروز فراتر از آئينى ساده
نمونه هاى زيادى وجود دارد كه نشان مى دهد نوروز فراتر از تنها آئينى شاد و ساده بوده است. به عنوان مثال تاجيك هاى كشور تاجيكستان، در طول سال ها تسلط حكومت شوروى براى حفظ هويتشان به روش هاى مختلف بر پاسداشت آئين هايشان از جمله نوروز پافشارى كردند و با تبديل شدن به شهروندان درجه دوم اتحاد شوروى هم تاوان آن را پرداختند. آنها به حدى در اين كار پافشارى كردند كه اينك پس از فروپاشى اتحاد شوروى و رسيدن به استقلال، با وجود اختلافات مذهبى، نزديكى فرهنگى بسيار زيادى با ايرانيان دارند. چنان كه مى توان گفت مردم تاجيكستان نزديك ترين اشتراكات فرهنگى را با ايرانيان دارند.
يا در افغانستان تحت سلطه طالبان، افغان ها به طور پنهانى نوروز را گرامى مى داشتند و به اين وسيله با تخطى از قوانين ضد نوروز طالبان، اعتراض خود را نسبت به سلطه متحجرانه آنها اعلام مى كردند.

 

سال هاى متمادى در تركيه، آمدن نوروز با زد و خورد ميان مردم كرد اين كشور و ارتش تركيه همراه بود. چراكه برگزارى نوروز به نوعى براى كردهاى تركيه جنبه اعتراض و مبارزه با دولت پيدا كرده بود. سرانجام كردهاى تركيه در اين مبارزه پيروز شدند و حكومت تركيه نه تنها نوروز را به عنوان جشن مردم قبول كرد، بلكه به عنوان جشن ملى همه اقوام اين كشور به رسميت شناخت و چنان كه مى بينيم تركيه خود را در بين كشورهاى حوزه نوروز جاى داده است.

 

نكته جالب ديگر درباره نوروز اين است كه اين آئين صرف نظر از ويژگى هاى قومى و نژادى و زبانى و دينى و مذهبى در اين كشورها پاس داشته مى شود. آئين نوروز در اصل از چند هزار سال پيش در ميان اقوام آريايى رواج داشته است. اما اينك همانند كشور ما كه همه ايرانيان صرف نظر از ويژگى هاى نژادى و زبانى و دينى، آن را بر پا مى دارند در ميان كشورهاى زيادى با ويژگى هاى متفاوت برپا مى شود. چنان كه نوروز ميان مردم قرقيزستان، قزاقستان و تركمنستان كه به عنوان مثال زبان متفاوتى با ما دارند نيز جايگاه ويژه اى دارد. با فروپاشى اتحاد شوروى، در حال حاضر بسيارى از كشورهاى حوزه آسياى مركزى و قفقاز در سطح دولتى آئين نوروز را پاس مى دارند.

 

البته مردم زيادى نيز در كشورهاى خارج از حوزه نوروز زندگى مى كنند كه اين آئين براى آنها عامل حفظ هويت است. به عنوان مثال در كشورهايى كه كردها اقليت زبانى و نژادى هستند با پاسداشت نوروز مى كوشند هويت خود را حفظ كنند. علاوه بر آنها به خاطر حوزه نفوذ گسترده فرهنگى ايران، افراد زيادى نيز در كشورهاى مختلف زندگى مى كنند كه آئين نوروز را از ديرباز به پا مى داشته اند ولى در كشور آنها نوروز به شكل دولتى برگزار نمى شود.

 

به اين ترتيب نوروز در محدوده بسيار وسيعى از خاورميانه گرفته تا آسياى ميانه و قفقاز و شبه جزيره هند و حتى در جزيره زنگبار در كشور تانزانيا در شرق قاره آفريقا پاس داشته مى شود. دليل نفوذ نوروز به سواحل شرقى آفريقا اين بوده كه در سده دهم ميلادى بازرگانان شيرازى به سواحل شرقى آفريقا و بويژه به جزيره زنگبار رفتند و با خود فرهنگ ايرانى از جمله نوروز را به اين منطقه بردند. در نتيجه مردم زنگبار هم به شيوه خود نوروز را جشن مى گيرند. حتى مهاجرانى در كشورهاى خارج از منطقه نيز زندگى مى كنند كه هرگز آئين نوروز را كنار نمى گذارند و آنها را به نسل هاى بعدى خود نيز منتقل مى كنند.
اين افراد چنان اقليت قدرتمندى را تشكيل مى دهند كه سياستمداران كشورهاى ميزبان هر سال در مراسم تحويل سال در كنار آنها حضور مى يابند. به عنوان مثال چند سالى است كه برخى از مسئولان دولتى امريكايى در جشن نوروز كه هر سال از سوى مهاجران و دانشجويان و ‎... در كشورشان برگزار مى شود شركت مى كنند. همچنين بازرگانان و دانشجويايى كه به كشورهاى ديگر از جمله مالزى مى روند با برگزارى آئين نوروز توجه مردم اين كشورها را به سوى خود جلب مى كنند.

 

مهم ترين دليل براى گسترش و پايدارى اين جشن آن بوده كه نوروز در اصل آئينى مردمى است و هر فرد يا خانواده اى مى كوشد آن را به پا دارد. به دليل مردمى و خود جوش بودن آن هم هست كه حمله اقوام مختلف در طول تاريخ به كشور ما و يا به كشورهاى حوزه نوروز نه تنها به نابودى اين آئين نينجاميده، بلكه اقوام مهاجم را هم تحت تأثير نوروز قرار داده است.

 

از طرف ديگر نوروز نماد مفاهيم مثبت زيادى است كه انسان ها به طوركلى فارغ از نژاد و مذهب به آنها علاقه مندند. از جمله آنها نو شدن و شادمانى و دوستى است. اين امر موجب شده كه حوزه نوروز در طول تاريخ گسترش يابد و من عقيده دارم كه با به كار گرفتن تمهيداتى اين حوزه بيش از پيش هم قابل گسترش است.

 

جشنى مشترك با نمادهاى متنوع
هر چند كه كليات نوروز مثل زمان برگزارى آن در بين همه اقوام و كشورهاى برگزار كننده نوروز مشترك است ولى مراسم مربوط به آن بين همه كشورها و اقوام به يك شكل و رويه برگزار نمى شود.

 

همانند كشور ما كه اقوام مختلف با كيفيت هاى مختلف و متنوعى نوروز را جشن مى گيرند، در كشورهاى مختلف هم نوروز به اشكال متفاوتى جشن گرفته مى شود. در واقع از آن جا كه نوروز جشنى مردمى است، در نتيجه باورهاى مردم بويژه در گذشته در شيوه برگزارى آن نقش داشته و تفاوت در اين باورها و بومى شدن مراسم نوروز موجب شده هر قوم يا كشورى به شيوه خودش اين آئين را برگزار كند. بويژه آن كه به طور كلى هم چون زمان زيادى، يعنى حدود سه

 

هزار سال از ابداع جشن نوروز گذشته، سنت هاى اوليه مربوط به آن و دلايل به وجود آمدن آن سنت ها نيز به فراموشى سپرده شده است.

 

به عنوان مثال ميان اقوام و كشورهاى مختلف آتش به اشكال مختلف در مراسم نوروز نقش دارد. در حالى كه هندى ها روز اول نوروز را كنار آتش سپرى مى كنند، كردهاى عراق و تركيه و سوريه در كوه ها آتش به پا مى كنند. در كشورها و ميان اقوام مختلف خوردن غذاهاى ويژه اى مرسوم است كه اين غذاها با يكديگر متفاوت است. همچنين برخى اقوام سفره اى مى چينند كه آن چه در آنها مى چينند با قوم هاى ديگر متفاوت است.

 

مردم برخى كشورها در هنگام نوروز به آرامگاه رفتگان خود مى روند. براى برخى چيدن گل جزو مراسم است. برخى حيوانات را وارد مراسم خود مى كنند. چنان كه علاوه بر ما كه ماهى بر سر سفره هفت سين مى گذاريم، افغان ها مسابقه بزكشى برگزار مى كنند كه حتى رئيس جمهورى آنها حامد كرزاى نيز به شكل نمادين در آن شركت مى كند و يا قزاق ها به خاطر اهميت اسب در زندگى و فرهنگشان به نوعى از اسب در جشن هايشان استفاده مى كنند و غذاى عيدشان را نيز از گوشت اسب تهيه مى كنند و قرقيزها به اسب سوارى مى پردازند.

 

در برخى اقوام هم مسابقات مربوط به خروس جنگى برگزار مى شود. بيشتر مردم در ايام نوروز خانه تكانى مى كنند و اشياى منزل را مى شويند و يا به ديدن اقوام مى روند. در برخى اقوام گرفتن كشتى جزو مراسم برگزارى نوروز است. در بسيارى از اقوام شعر خوانى و يا گفتن چيستان رواج دارد و ‎... .

 

به هر حال جشن نوروز، آئينى كهن و پر از مفاهيم و نمادها است. حوزه نفوذ اين آئين به عنوان يك نقطه مشترك فرهنگى مى تواند كشورها و اقوام زيادى را گرد هم جمع كند و همان طور كه يكى از دلايل به وجود آمدن آن بوده، دوستى ها را در بعد جهانى بيشتر و عميق تر كند.