حميده احمديان راد
تنها از ورزش فوتبال بر مي آيد كه در چند لحظه اشك غم را به اشك شوق تبديل كند و تماشاچيان هيجان زده را به پريدن و فرياد زدن و حتي بر سر كوفتن وادارد. چنان كه تحقيقات نشان مي دهد كه 85 درصد واكنش ها در بازي فوتبال ناخودآگاه است. در فوتبال به ويژه فوتبال در سطح تيم ملي، احساس هويت، تعلق به ميهن و ايثار شكل مي گيرد و در مدتي كوتاه در همه جامعه گسترش مي يابد.
مسئولان سياسي همه كشورها هم به برد و باخت در مسابقات فوتبال بسيار حساسند. وقتي تيم هاي ملي مي برند، مسئولان كشورها تبريك مي گويند و با شادي مردم همراه مي شوند و وقتي تيم ملي مي بازد سكوتي غمبار به ويژه برنامه هاي ورزشي و خبري را فرا مي گيرد.
در برخي از كشورها برد در فوتبال ملي بسياري از تنش هاي اجتماعي را فرو مي نشاند. چنان كه در كشور برزيل كه تبعيض هاي اقتصادي گسترده اي در آن وجود دارد، دولتمردان اين كشور به واسطه فوتبال توانسته اند تنش هاي اجتماعي را بارها كنترل كنند. سابقه برزيل و آرژانتين در زمينه كنترل تنش ها با ايجاد غرور ملي از طريق برد در بازي فوتبال به دهه 70 و 80 برمي گردد كه بدهي هاي آنها به جهان خارج ارقامي نجومي را تشكيل مي داد.
اين ورزش حتي در روابط بين الملل هم جايي براي خود بازكرده است. بسيار پيش مي آيد كه سران كشورهاي جهان در بحبوحه مسابقات مهم فوتبال مدتي از وقتشان را به گپ زدن درباره فوتبال اختصاص مي دهند. بعضي از كشورها هم به فوتبال به عنوان بهانه اي براي از بين بردن كدورت هاي طولاني و زمينه باز كردن مراودات نگاه مي كنند. چنان كه كره شمالي و كره جنوبي پس از سال ها كشمكش با اين ديد به ورزش فوتبال نگاه كردند. مسابقات جام جهاني 1990 هم با برانگيختن احساسات ناسيوناليستي در آلمان ها به يكي از عوامل تسريع وحدت دو نيمه اين كشور تبديل شد.
بعضي از مسئولان كشورها هم به واسطه فوتبال مي كوشند "كشور خود را بهتر به جهان بشناسانند". ولاديمير پوتين نخست وزير وقت روسيه پيش از بازی تیم هاي فوتبال زنیت سن پترزبورگ مقابل رئال مادرید گفته بود كه كرملين حاضر است برای موفقیت نماینده کشورش هر هزینه ای را تأمین کند. چراكه فوتبال مي تواند كشور او را بهتر به جهان بشناساند.
بسياري از كشورهاي در حال توسعه و به ويژه آنها كه زماني تحت استعمار بوده اند و يا از ناحيه يك قدرت بزرگ ضربات جبران ناپذيري خورده اند نيز برد مقابل تيم هاي اين كشورها را نوعي خالي كردن دق و دلي مي بينند. حتي برخي از كشورها پس از بازي با تيم هاي ملي كشور ديگر تدابير امنيتي اتخاذ مي كنند كه مبادا هواداران تيم شكست خورده نخواهند سابقه خاطرات تلخ خود را بر سر دفاتر سياسي خالي كنند. چنان كه چند سال پيش هنگام مسابقه تيم هاي فوتبال آمريكا با مكزيك، سفارت آمريكا در مكزيك براي جلوگيري از هر تنشي تعطيل شد.
در بعضي از بازي ها هم غرور ملي ترميم مي شود و يا به شدت جريحه دار مي شود. چنان كه بازي آرژانتين با انگيس هميشه از چنين حسي برخوردار است. آرژانتيني ها كه خواهان بازپس گيري جزاير مالويناس هستند، در هنگام شكست مقابل انگليس غرور ملي شان به شدت جريحه دار مي شود.
بازي هاي تيم هاي ملي كشورهاي آفريقايي مقابل استعمارگران قديمشان نيز هميشه حالتي تراژيك مي يابد. در سال هاي اخير پيشرفت فوتبال در كشورهاي آفريقايي موجب شده موجي از غرور هنگام پيروزي مردم اين كشورها را فرابگيرد و تيم هاي ملي اين كشورها از امكان حمايت ساير كشورهاي در حال توسعه در هنگام بازي ها نيز برخوردار شوند. برجسته ترين حضور آفريقايي ها مربوط به جام جهاني سال 90 بود كه تیم ملی کامرون با بازيكنان قدرتي و قوي هيكل خود تصوير جهانيان از مردم آفريقا به عنوان انسان هايي فقير و گرسنه را تغيير داد و چهره آنها را به صورت كشورهايي كه مي كوشند عقب ماندگي هايشان را جبران كنند به تصوير كشيد. البته گاهي هم با اين صحنه مواجه مي شويم كه هنگام بازي سياه پوستان در تيم هاي ملي و يا بازي هاي باشگاهي افراد نژادپرست با پلاكاردي نظير "سياه پوست، برو خودت را تميز كن" مي كوشند روحيه آنها را تضعيف كنند و حتي بازيكنان سياه پوست را با چشمان اشكبار بدرقه مي كنند.
همچنين هنگامي كه كشوري در حال توسعه پيروزي هاي چشمگيري در در ميادين فوتبال به دست مي آورد، از اين پيروزي ها به صورت "پر كردن فاصله ها" در همه عرصه ها تعبير مي شود. چنان كه پيشرفت چشمگير تركيه اي ها در عرصه فوتبال را بسياري نزديك شدن اين كشور به استانداردهاي كشورهاي اروپايي تعبير مي كنند.
فوتبال ورزشي با تأثيرات اجتماعي گسترده
فوتبال از مظاهر دنياي جديد است. اما گسترش نفوذ آن به مدد وسايل ارتباطي عصر جديد به ويژه تلويزيون ممكن شده است. رسانه ها و به ويژه تلويزيون در همه گيري فوتبال نقش زيادي داشته اند و موجب شده اند كه برد و باخت در بازي هاي ملي فوتبال به غرور ملي و ملي گرايي گره بخورد. تصور كنيد كه اگر رسانهها بازي هاي مهم ملي و نيز مسابقات جام جهاني را پوشش نمي دادند آيا فوتبال تأثيري كه اكنون دارد را داشت؟ اگر برد در مسابقات فوتبال تنها محدود به زمين فوتبال مي ماند ديگر نمي توانستيم بگوييم كه اين رويدادها عظيمند و اثرات زيادي در زمينه اجتماعي و سياسي به جا مي گذارند. همچنين نقش ديگر رسانه ها در جهت دهي به افكار عمومي و دادن احساس غرور ملي در هنگام پيروزي ها و كنترل احساسات مخاطبان در هنگام شكست ها است.
فوتبال مي تواند در ميان مخاطبان زياد خود احساس رضايت به وجود آورد يا مشكلات كشورشان را در نظر آنها بزرگ كند. اين يكي از دلايلي است كه فوتبال را چيزي فراتر از تنها يك ورزش مي كند و بعدي سياسي و اجتماعي به آن مي دهد.
فوتبال توانسته بيگانه ستيزي در جهان را كاهش دهد، موجب آشنايي مردم جهان با يكديگر شود و پيام آور صلح باشد. همچنين با ايجاد غرور ملي در مردم يك كشور موجب انسجام ملي شود و با ايجاد احساس علاقه به ميهن مردم يك كشور را به هم پيوند دهد. جامعه شناسان به دليل اين كه فوتبال مي تواند همه آحاد يك ملت با زبان ها و مذاهب مختلف را با حمايت از يك نقطه مشترك يعني تيم ملي به هم پيوند بدهد آن را مهم تلقي مي كنند. همچنين اين كه تماشاگران فوتبال به اين وسيله هيجانات دروني خود را خالي مي كنند از نظر جامعه شناسان نكته مثبتي تلقي مي شود. از طرفي مي توان از اين علاقه عمومي به تماشاي فوتبال بهره برد و با برنامه ريزي و تبليغ، جوانان را به سمت ورزش هدايت كرد. چراكه ورزش يكي از عوامل كنترل آسيب هاي اجتماعي نظير اعتياد است.
البته فوتبال جنبه هاي ديگري هم دارد. به عنوان مثال در بين جامعه شناسان درباره نكات مثبت و منفي ستاره سازي در فوتبال بحث هاي گسترده اي وجود دارد. بعضي مي گويند كه ستاره سازي در فوتبال موجب سرخوردگي عده اي از جوانان و نوجوانان مي شود و در مقابل عده اي عقيده دارند كه ستارگان خوب و با اخلاق فوتبال مي توانند الگويي براي نسل جوان و نوجوان باشند. همچنين جامعه شناسان به پيامدهاي ديگر ورزش فوتبال هم توجه مي كنند. شكستن صندلي ها، دشنام دادن به يكديگر، درگيري با پليس و مواردي ديگر از اين قبيل، از موضوعات ديگري هستند كه در حوزه جامعه شناسي مي گنجند. به عنوان مثال اين پرخاشگري ها مي تواند ناشي از فقر و بيكاري، مديريت ناصحيح اوقات فراغت و يا بهادهي بيش از حد رسانه ها به اين ورزش باشد. بررسي جامعه شناسانه پديده فوتبال به سال هاي دور بر مي گردد و هم اينك نيز شاهد آنيم كه عده زيادي از جامعه شناسان در جهان در اين باره كار و پژوهش مي كنند و در كنار آنها بر تعداد رواشناساني كه كارشان در حوزه فوتبال است، افزوده مي شود.
فوتبال به عنوان ورزشي هيجان انگيز و جذاب كه نتيجه آن خيلي وقت ها قابل پيش بيني نيست، مي تواند در ميان مردم يك كشور غرور و وفاق ملي به وجود آورد و توان آن را دارد كه تنش هاي سياسي و اجتماعي را كنترل كند. به اين دلايل و دلايل ديگر فوتبال اينك از بعد ورزشي فراتر رفته و توجه همه از تماشاگران عادي گرفته تا سياستمداران و جامعه شناسان را به خود جلب كرده. در كشور ما در زمينه فوتبال هنوز به كار زيادي نياز است.
| < قبلی | بعدی > |
|---|
