مقالات مرتبط:
|
پوسته خارجي تر زمین, ميلياردها سال قبل بلافاصله بعد از اين كه زمين شكل گرفت سخت و محكم شد. پوسته زمين يك پوسته خاكي صرف نيست. اين پوسته به صورت صفحات بسيار بزرگ و ضخيم شكسته شده اي است كه روي پوشش زيرين و كم استقامت و نرمي به نام منتل رانده مي شود و حركت مي كند.
صفحات از سنگ و خاك ساخته شده اند و در سراسر كره زمين حركت مي كنند. آنها هم به شكل افقي (پهلوها) و هم به صورت عمودي (بالا و پايين) حركت مي كنند. همچنين بعد از دوره هاي طولاني زماني، اندازه صفحات تغيير مي كند. مثلاً به حاشيه هايشان اضافه مي شود، به همديگر برخورد مي كنند يا به پايين به سوي پوشش يا منتل زمين هل داده مي شوند. اين صفحات از 50 تا 250 مايل يا 80 تا 400 كيلومتر ضخامت دارند.
به اين ترتيب نقشه زمين هميشه تغييرمي كند. صفحات زيرين حركت مي كنند، اندازه صفحات هم تغيير مي كند. همچنين سطح درياها در طول زمان تغيير مي كند (چون دما روي زمين متفاوت است و يخ قطب ها ذوب مي شود يا منجمد مي شود) در نتيجه يا حجم دریا بيشتر مي شود يا برعكس دریا از پوسته عقب نشيني مي كند.
صفحات اصلي زمين
صفحات اقيانوسي و قاره اي كنوني عبارتند از: صفحه اوراسيايي، صفحه استراليايي-هندي، صفحه فيليپين، صفحه اقيانوس آرام، صفحه "جوان دو فوكا" (Juan du Fuca) ، صفحه نازكا (Nazca) ، صفحه كوكوس Cocos) )، صفحه آمريكاي شمالي، صفحه كاراييب، صفحه آمريكاي جنوبي، صفحه آفريقا، صفحه عربي، صفحه قطب جنوب و صفحه اسكاتيا (Scotia). اين صفحات خودشان شامل زير صفحات كوچك تري مي شوند.
ساختمان صفحه
| نوع پوسته | متوسط ضخامت | متوسط عمر | ترکیب اصلی |
| پوسته قاره ای | 28-20 کیلومتر | 3 میلیارد سال | گرانیت |
| پوسته اقیانوسی | 10 کیلومتر | معمولاً 70 تا 100 میلیون سال قدمت دارد. | بازالت |
نظريه ساختمان صفحه در دهه 1960 گسترش پيدا كرد. اين نظريه حركت صفحات زمين را توضيح مي دهد و همچنين بيان مي كند كه اين حركت باعث زمين لرزه ها، آتشفشان ها، گودي هاي دراز روي زمين، تشكيل انواع كوه ها و بسياري ديگر از پديده هاي زمين شناسي می شود.
صفحات با سرعتي كه يك تا ده سانتي متر درسال تخمين زده مي شود حركت مي كنند. بيشتر فعاليت هاي زلزله اي روي زمين (آتشفشان ها و زمين لرزه ها) در مرزهاي صفحات، موقعي كه فعل وانفعالاتي انجام مي شود، صورت مي گيرد.
لايه بالايي سطح زمين پوسته ناميده مي شود (پوسته روي نوك صفحات را مي پوشاند). پوسته اقيانوسي (پوسته باريكي زير اقيانوس ها) باريك تر و متراكم تر از پوسته قاره اي ست. پوسته به طور دايمي به وجود مي آيد و از بين مي رود. پوسته اقيانوسي فعال تر از پوسته قاره اي ست.
زير پوسته, منتل سنگي ست كه از سيليكون، اكسيژن، منيزيوم، آهن، آلومينيوم و كلسيوم تشكيل شده. منتل بالاتر سخت و انعطاف ناپذير است و بخشي از ليتوسفر است (همراه با پوسته). منتل پايين تر به آهستگي در حدود چند سانتي متر در سال جريان دارد. استنوسفر يك بخش ازمنتل بالاتر است كه خواص پلاستيكي نشان می دهد. اين بخش كه در زير ليتوسفر قرار گرفته (پوسته و منتل بالاتر)، بين 100 و 250 كيلومتر عمق دارد.
تشكيل قاره ها
چند بار در تاريخ، برخورد بين قاره ها يك قاره بسيار بزرگ درست كرده. اگرچه پوسته قاره ها ضخيم است، اما آسان تر از پوسته اقيانوسي مي شكند. حدود يك سوم سطح زمين با پوسته قاره اي پوشيده شده. هنگامي كه قاره ها حركت مي كنند تا از هم جدا شوند، حوضچه هاي اقيانوسي جديدي بين آنها شكل مي گيرد. بنابراين قطعات نمي توانند خيلي دور از هم حركت كنند و به هم برخورد مي كنند. هنگامي كه دو قاره به هم مي خورند، يك حوضچه اقيانوسي قديمي ويران مي شود. فرايند از هم جدا شدن و دوباره ملحق شدن قاره ها به هم چرخه ويلسون نام دارد. زمين شناس كانادايي جان توزو ويلسون اولين كسي بود كه اين وضعيت را توصيف كرد.
قاره ها شايد از بيش از دو ميليارد سال قبل در حركت بوده اند. زمين شناسان فقط شواهدي از سنگ ها دارند تا حركت قاره ها را در 800 ميليون سال گذشته بفهمند و بازسازي كنند.
زمين شناسان اين را مي دانند كه حدود 800 ميليون سال قبل, قاره ها در يك قاره بسيار بزرگ به نام رودينيا (rodinia) جمع بوده اند. آنچه كه امروزه آمريكاي شمالي ست، در مركز رودينيا بوده است. جريان مواد در پوشش يا منتل زمين باعث شد رودينيا به قطعات زيادي تجزيه شود كه دوباره این قطعات بين 500 ميليون تا 250 ميليون سال قبل به هم برخورد كردند. برخورد بين آنچه حالا قاره آمريكاي شمالي ناميده مي شود با قاره های اروپا و آفريقا باعث بيرون آمدن كوه هاي آپالاچيان در آمريكاي شمالي شد. برخورد بين بخشي از سيبري امروزي و اروپا كوه هاي اورال را به وجود آورد.
تا 250 ميليون سال قبل قاره ها در قاره بسيار بزرگ ديگري به نام پانگه آ Pangaea جمع بودند. يك اقيانوس تنهاي فراگير به نام پانتالاسا (panthalassa) پانگه آ را احاطه كرد بود. حدود 200 ميليون سال قبل پانگه آ شروع به تجزيه كرد وبه دو توده سرزميني بزرگ به نام گوندوانالند و لوراسيا تقسيم شد.
گوندوانالند هم تجزيه شد و قاره هاي آفريقا، قطب جنوب، استراليا و آمريكاي جنوبي و شبه قاره هند را تشكيل داد. لوراسيا هم در نهايت به اوراسيا و آمريكاي شمالي تقسيم شد. همين طور كه صفحات قاره اي تقسيم شدند و از هم دور شدند، پوسته اقيانوسي جديد بين آنها تشكيل شد. حركت قاره ها بعد از ميليون ها سال به موقعيت كنونيشان منجر شده.
انواع حركت صفحات
صفحات به آهستگي روي يك لايه خيلي داغ سر مي خورند. در بعضي مكان ها صفحات در اثر ضربه ناشي از برخورد به داخل همديگر قلمبه و كيس مي شوند. اين كوه ها را به وجود مي آورد. در ديگر مكان ها صفحات از هم دور مي شوند. اين باعث مي شود پوسته جديدي شكل بگيرد. اين تغييرات ميليون ها سال به طول مي انجامد. حركت كردن صفحات، قاره هاي زمين را حركت داده تا جايي كه به صورت كنوني درآمده اند.
حركت صفحات به صورت هاي واگرايي، همگرايي يا در كنار هم, يكديگر را لمس كردن است.
حركت صفحه واگرا
وقتي كف دريا گسترش پيدا مي كند كه دو صفحه اقيانوسي از همديگر دور مي شوند (در مرز يك صفحه واگرا)، كه نتيجه آن تشكيل پوسته جديد اقيانوسي ست (اين پوسته از گدازه اي كه از داخل منتل زمين بالا مي آيد تشكيل مي شود). در كنار آن يك كوه ميان دريايي نيز هست. تئوري گسترش كف اقيانوس اولين بار به وسيله هري هس و رابرت ديتز در دهه 1960 ارايه شد.
حركت صفحه همگرا
موقعي كه صفحات به هم برخورد مي كنند (در مرز يك صفحه همگرا)، مقداري از پوسته در برخورد ويران مي شود و صفحات كوچك تر مي شوند. نتايج متفاوت است و بستگي به اين دارد كه چه نوع صفحاتي درگير برخورد بوده اند.
اگر صفحه اقيانوسي و صفحه قاره اي به هم برخورد كنند: هر موقع صفحه اقيانوسي باريك متراكمي با يك صفحه نسبتاً سبك و ضخيم قاره اي برخورد كند، صفحه اقيانوسي تحت تأثير نيروي صفحه قاره اي قرار مي گيرد. اين وضعيت زيرگذر يا مجرا زيري subduction ناميده مي شود.
وقتي دو صفحه اقيانوسي به هم برخورد مي كنند: در اين صورت يكي ممكن است به زير ديگري كشيده شود و گدازه از منتل بالا بيايد و زمينه تشكيل آتش فشان ها را در مجاورت ایجاد کند.
وقتي دو صفحه قاره اي به هم برخورد مي كنند: در اين صورت رديفي از كوه ها به وجود مي آيد. چنانكه پوسته اي كه تصادف كرده فشرده مي شود و رو به بالا هل داده مي شود.
حركت صفحه به صورت لمس
موقعي كه دو صفحه به صورت افقي بر خلاف جهت همديگر حركت مي كنند، مقدار وحشتناكي اصطكاك به وجود مي آيد كه حركت را به صورت لرزه در مي آورد. صفحات همديگر را لمس مي كنند، سپس گير مي كنند يا فرو مي روند و در نتيجه اصطكاك و فشار, سطوح غير قابل پيش بيني ساخته مي شود. موقعي كه فشار ناگهان آزاد مي شود و صفحات ناگهان تكان مي خورند، زلزله به وجود مي آيد.
آلفرد واگنر و پانگه آ
در سال 1915، زمين شناس و هواشناس آلماني آلفرد واگنر (1930-1880) براي اولين بار نظريه حركت قاره اي را ارايه داد. اين نظريه بيان مي كرد كه بخش هايي از پوسته زمين به آهستگي روي هسته مايع حركت مي كنند. فسيل ها تأييدي بر نظريه هاي مربوط به ساختمان تکتونیک صفحه و حركت قاره اي هستند.
واگنر گفت كه در 200 ميليون سال قبل يك قاره بسيار بزرگ و اصلي وجود داشته كه او آن را پانگه آ مي نامد. معني پانگه آ -همه, زمين- است. پانگه آ يك قاره بسيار بزرگ بوده كه همه جرم خشكي هاي زمين را شامل مي شده. اين قاره بزرگ در پرمين در دوره ژوراسيك به وجود آمده. در دوره ژوراسيك پانگه آ شروع به تجزيه مي كند و در نتيجه قاره هاي گوندوانالند و لوراسيا شكل مي گيرند و به وسيله درياي تيتيس از هم جدا مي شوند. با پايان دوره كرتاسه اين دو قاره به شكل خشكي هايي از هم جدا شده اند كه شبيه قاره هاي جديد امروزي ماست.
واگنر اين نظريه را در سال 1915در كتابش "منشأ قاره ها و اقيانوس ها" منتشر كرد. در اين كتاب او همچنين نظريه وجود قاره بسيار بزرگ پانگه آ را ارايه كرد.
مدرك فسيل براي حمايت از نظريه واگنر
ادوارد سوئز (eduard sues) زمين شناس اتريشي اولين كسي بود كه گفت زماني يك پل خشكي بين آمريكاي جنوبي، آفريقا، هند، استراليا و قطب جنوب وجود داشته. او اين توده زميني بزرگ را گوندوانالند نام گذاري كرد (اين نام از بخشي از کشور هند گرفته شده كه فسيل گياه گلوسوپتريس در آن پيدا شد). او گفت كه قاره بسيار بزرگ جنوبي, بعد از اين كه پانگه آ در طول دوره ژوراسيك تجزيه شده، شكل گرفته. او دلايلش را بر اساس به دست آمدن گياه گلوسوپتريس در سراسر هند، آمريكاي جنوبي، آفريقاي جنوبي، استراليا و قطب جنوب، استوار كرد.
از طرفي فسيل هاي مزوسوروس (يكي از از اولين خزندگان شناور حتي قديمي تر از دايناسورها) هم در آمريكاي جنوبي و هم آفريقاي جنوبي پيدا شده است. گلوسوپتريس glossopteris يك گياه درخت مانند از پرمين از دوره تراسيك است. اين گياه برگ هاي زباني شكل دارد و حدود 12 فوت يا 7/3 متر بلندي دارد. اين گياه، گياه برجسته دوره اي ست كه قاره گوندوانا وجود داشته است.
مقالات مرتبط:
|
| < قبلی |
|---|
