حمیده احمدیان راد
در ۱۹۹۲، شركت اسباب بازى هاى «ماتل» يك عروسك باربى سخنگو عرضه كرد كه اين عبارت را مى گفت : "كلاس رياضى سخت است!" اين عروسك باعث جنجال و بحث، مخصوصاً ميان والدين و معلمانى شد كه فكر مى كردند اين عروسك اين كليشه كه دخترها در رياضى خوب نيستند را تقويت مى كند. بعضى از مطالعات ديگر نشان داد كه دختران، دختر ايده آل خود را براساس ويژگى هاى باربى توصيف مى كنند.
بعضى از محققان اين را به عنوان مدرك مورد استفاده قرار مى دهند تا نشان دهند كه عروسك هاى باربى زنان را تشويق مى كند تا گرسنگى بكشند و هيكل شان راشبيه باربى كنند. برخى از محققان مى گويند عروسك باربى مسئول برخى از عمل هاى زيبايى و بى نظمى هاى خوردن است.
اما به هرحال مطالعه اى با مقياس وسيع انجام نشده كه مستقيماً نشان دهد بازى با عروسك هاى باربى احترام به خود را پايين مى آورد يا آشفتگى ها در خوردن را افزايش مى دهد. هيچ مطالعه اى هم وجود نداشته كه ثابت كند دختران مى خواهند شبيه به عروسك هاى باربى شوند. ولى تأثير اين عروسك بر شكل ظاهرى و نحوه تغذيه زنان و دختران عصر جديد از نظر بسيارى بديهى است.
اسباب بازى هاى ديگر هم در حد خود بر شخصيت كودكان و نوجوانان و حتى بزرگسالان اثر مى گذارند. يك مطالعه حاكى از اين است كه اسباب بازى ها با شكل هاى ظاهرى دست نيافتنى ممكن است بر تصوير شخص از خودش اثر بگذارند. اين مطالعه عروسك هاى مذكر و تيپ هاى "اكشن" را مورد مطالعه قرار داده بود. مردان دراين مطالعه بعد از بازى با تيپ هاى اكشن فوق عضلانى، از خود احساس تأثير منفى بيشترى نسبت به اسباب بازى هاى معمولى گزارش كردند. اگر بازى با اسباب بازى مى تواند بر روى پسران به اين شكل اثر بگذارد، به طور مشابه به روى زنان هم اثر مى گذارد.
اسباب بازى ها علاوه بر بعد بازى، برشخصيت افراد حتى بزرگسالان هم اثر مى گذارد. اما اسباب بازى ها در كشور ما چندان جدى گرفته نمى شوند. توليد اسباب بازى به شكلى نيست كه هم از نظر كمى و هم از نظر كيفى با توليدات كشورهاى ديگر رقابت كند. اسباب بازى هاى ايرانى تنها سه تا پنج درصد بازار ايران را در اختيار دارند. اسباب بازى هنوز در سطح كلان فرهنگى جدى گرفته نمى شود. در نتيجه، صنعت اسباب بازى هم از نظر جنبه حمايتى و هم از نظر جذب سرمايه گذارى با مشكلاتى مواجه است.
اين موضوع مى تواند به شكلى خارج از كنترل ما بر شخصيت مردم تأثير بگذارد.
یک دختربچه ممکن است تعداد زيادى عروسك باربى داشته باشد. آن چه كه دراين عروسك براى او جالب است، علاوه بر خود عروسك، وسايل جانبى آن مانند لباس ها، وسايل آرايش و ... است. ضمن این که قيمت اين عروسك هم بسيار مناسب است. در حالی که در داخل کشور خود ما عروسکی تولید نمی شود که با باربی رقابت کند.
شركت ماتل عروسك باربی را با تيراژ زياد و به شكل صنعتى توليد مى كند. بنابراين قيمت آن ارزان تمام مى شود. اما وضعيت دركشور ما به گونه اى است كه مى توانيم بگوييم ما اصلاً صنعت اسباب بازى نداريم. چندسال پيش عروسك هاى دارا و سارا براى مقابله با عروسك باربى در بازار عرضه شدند ، ولى هرگز نتوانستند جاى باربى را پر كنند.
دكتر معصومه رفيقى مرند كارشناس باسابقه در زمينه بازى و اسباب بازى درباره تأثير اسباب بازى مى گويد:"از دوران پيش از دبستان، اسباب بازى نياز فطرى بچه ها را ارضا مى كند. بازى ها و اسباب بازى ها براى بچه ها حالت نمادين دارد. آنها با بازى با اسباب بازى باكاربرد وسايل آشنا مى شوند. اسباب بازى ها دسته بندى هاى مختلف دارند. بعضى از آنها فناورى خاصى را معرفى مى كنند و کودکان و نوجوانان با كاربرد وسايلى كه برآمده از فناورى هاى پيشرفته است، آشنا مى شوند.
اين اسباب بازى ها كه به نحوى با كشاورزى و صنعت و غيره ربط دارند به بچه ها ايده مى دهند و به آنها راهى براى انتخاب شغل آينده شان نشان مى دهند. جنبه مثبت اسباب بازى بيشتر از جنبه منفى آن است. در واقع، جنبه منفى اسباب بازى ورود محصولات و وسايلى است كه فرهنگ هاى ديگر را اشاعه مى دهد. براى مثال، وسايل جانبى و وسايل خانه يك عروسك خاص مى تواند تجمل گرايى و مصرف گرايى را در داخل به وجود آورد. درحالى كه همه خانواده هاى ما امكان تهيه آنها را ندارند. در موارد خاصى اگر استفاده از اين اسباب بازى ها مثل باربى همه گير شود، مى تواند قانون و قاعده هاى فرهنگى و سنتى را بشكند".
اسباب بازى هاى ديگر هم اگر درست مورد استفاده قرار نگيرند، مى توانند بر شخصيت بچه ها تأثير منفى بگذارند. نمونه اين اسباب بازى ها، اسباب بازى هاى جنگى مانند تانك و تفنگ و مسلسل است.
دكتر رفيقى مى گويد:"آمارها نشان مى دهد دختران هم به اين اسباب بازى ها تمايل زيادى نشان مى دهند. اين پديده در كشورهايى كه جنگى در آن در مى گيرد، بيشتر رخ مى دهد. اگر از اين وسايل درجهت منفى استفاده شود، خشونت ناشى از اين ها باعث مى شود كه بچه ها كم حوصله شوند و حالت تهاجمى اين اسباب بازى ها بر بچه ها اثر منفى مى گذارد. بنابراين، والدين یاب بچه های بزرگ تر مى توانند دركنار بچه ها در اين بازى ها شركت كنند و بازى را به شكل پليس بازى درآورند و قانون بگذارند".
چندى پيش يكى از كارشناسان كانون پرورش فكرى كودكان و نوجوانان گفت:"مدتى پيش از حمله آمريكا به عراق از نمايشگاه اسباب بازى نورنبرگ آلمان بازديد كردم و در آنجا وقوع جنگ را پيش بينى كردم. شكل تهاجمى برخى از اسباب بازى ها و شعارها و پيام هاى آنها حكايت از وقوع جنگ بر ضد عراق داشت. بعد از واقعه ۱۱ سپتامبر و پيش از وقوع جنگ افغانستان هم اسباب بازى ها القاعده و تروريسم را نشانه رفتند. اين گونه تأثيرات جديد نيست. نازى ها سه، چهار سال پيش از آغاز جنگ جهانى دوم، اسباب بازى هايى را وارد بازار كرده بودند تا زمينه را براى جنگ مهيا كنند". طبيعى است كه وقتى اسباب بازى ها براى ايجاد زمينه جنگ توليد مى شود، براى مقاصد ديگرى هم توليد مى شود.
اسباب بازى ها به رشد ذهنى و عاطفى بچه ها كمك مى كنند، به شرط اين كه اسباب بازی های به درد بخور در اختیارشان باشد. اسباب بازى هاى خشن روى کودکان و نوجوانان تأثير بد مى گذارند و تأثير فرهنگى اسباب بازى ها، عروسك ها و وسايل جانبى آنها هم مى تواند خطرناك باشد، به خصوص در كشورهايى مثل كشور ما كه به اسباب بازى فقط به عنوان سرگرمى نگاه مى شود و بنابراين تمهيداتى براى خنثى كردن اثرات منفى آنها انديشيده نمى شود. ممنوعيت بازى با برخى از اسباب بازى ها هم فقط كودكان و نوجوانان را نسبت به آنها كنجكاوتر مى كند. بنابراين، واقعاً لازم است به آموزش مؤلفه هاى فرهنگى خودمان از طريق اسباب بازى هاى ساخت داخل بينديشيم.
علاوه بر ايران كه عروسك هاى دارا و سارا را عرضه كرد، كشورهاى ديگر هم براى مقابله فرهنگى با اسباب بازى هاى ساير فرهنگ ها، به خصوص عروسك باربى دست به توليد عروسك زدند. عروسك امينه و فولا در كشورهاى عربى از جمله اين عروسك هايند.
فولا به عنوان نماد يك دختر مسلمان طرفداران زيادى در كشورهاى اسلامى پيدا كرده و اسباب بازى هاى غربى و باربى را به عقب رانده است. اين نشان مى دهد كه كشورها از بابت تأثير فرهنگى و حتى سياسى اسباب بازى ها بيمناكند، به ويژه آن كه اين نوع اسباب بازى ها هر بار به شكلى جديد و با هدف هاى خاصى به بازار عرضه مى شوند.
| < قبلی | بعدی > |
|---|
