ليد: در نقشه جغرافيايي جهان كشور قطر به شكل نقطه نمايش داده مي شود. قطر، كه شبه جزيره اي با وسعت تقريبي 5/11 هزار كيلومتر مربع همه پوشيده از صخره و شن و تعدادي قله است، جز منابع تمام شدني نفت و گاز چيز زياد ديگري براي مطرح شدن در جهان ندارد. قطر همين به تازگي يعني در سال 1971 به استقلال رسيده. حكومت آن وابسته به امير است. حزب سياسي ندارد و انتخابات در آن باوجود لحاظ شدن در قانون اساسي انجام نمي شود. همين موقعيت نه چندان قابل اعتنا باعث شد امير حمد بن خليفه آل ثاني كه در سال 1995 پس از يك كودتاي بدون خونريزي به جاي پدر نشسته بود به فكر ايجاد يك رسانه مستقل و آزاد در ميان ديكتاتوري هاي جهان عرب بيفتد. اين جزيره رسانه اي الجزيره نام گرفت. هيچ جزيره اي نمي توانست جذاب تر، پر سروصداتر و شهرت آورتر از شبكه تلويزيوني الجزيره باشد در دل اين شبه جزيره كوچك.
آرم شبکه الجزیره
دوربين فيلمبرداري با آرم شبكه الجزيره هميشه در مهمترين صحنه ها و رويدادهاي خبري جهان از جمله ايران حضور دارد. براي شبكه فرقي نمي كند. هرجا خبر ي وجود داشته باشد مخابره مي كند. اين كار را هم با بهره گيري از جذابيت هاي تصويري مشابه با بزرگترين رسانه هاي غربي انجام مي دهد. همين عوامل موجب موفقيت شبكه الجزيره در كشورهاي عربي بوده است تا حدي كه الجزيره از حيث تعداد مخاطبان در منطقه، شبكه هاي غربي را پشت سرگذاشته و آنها را حتي رقيب منطقه اي هم به شمار نمي آورد.
ميان تيتر: گام نخست: احترام به اصول حرفه اي
"جهان بر پاشنه جنگ خبري مي چرخد." اين انديشه كمپاني الجزيره براي رقابت با شبكه هاي بزرگ خبري جهان يعني سي ان ان و بي بي سي است. براي همين شبكه الجزيره با سرمايه اوليه 13 ميليون دلار تصميم گرفته پخش برنامه هايش را به زبان انگليسي آغاز كند. هم اینک برنامه های این شبکه به زبان انگلیسی در حال پخش است.
الجزيره كه پس از واقعه 11 سپتامبر نامش بر سر زبان ها افتاد، در جريان جنگ افغانستان طعم پيروزي در ميدان جنگ خبري را چشيد. همان طور كه سي ان ان توانست از جنگ خليج فارس وپخش مطالب و تصاوير انحصاري از بمباران بغداد بهترين نتيجه و سود مالي را به دست آورد. اين الجزيره بود كه براي اولين بار سخنراني معروف بن لادن را پخش كرد كه از مسلمانان مي خواست "جنگ مقدس" را شروع كنند و پس از آن هم به پخش انحصاري سخنراني هاي بن لادن ادامه داد. اما بيش از همه راز موفقيت شبكه در احترام به اصول حرفه اي ست. پيشتر يكي از مسئولان شبكه گفته بود :" راز موفقيت ما آزادي بيان است. ما شرايط سياسي مشخص مطلوبي در مورد اين يا آن كشور در نظر نداريم. فقط به هركس مي گوييم نظراتش را بگويد."
مسؤلان شبكه مي گويند الجزيره تنها يك ايستگاه خبري ست و بنابراين با اخبار به صورت حرفه اي و با صداقت برخورد مي كند. الجزيره به احساسات بينندگان عرب احترام مي گذارد و خود را ملزم نمي بيند طبق نظر نظام هاي سياسي رفتار كند.
در حالي الجزيره اين سبك كاري را برگزيده كه به گفته كارشناسان عرب، تلويزيون هاي كشورهاي عربي تا كنون اخبار را با كيفيت نازلي ارايه مي دادند و همين باعث شده بود مردم براي كسب اطلاعات به شبكه هاي بيگانه مراجعه كنند. براين اساس الجزيره كوشيد كادر خود را از ميان خبرنگاران حرفه اي جهان عرب ببندد. خود مدير شبكه "جاسم العلي" دوره هايي را در زمينه ارتباطات در ژاپن، فرانسه و آمريكا گذرانده است.
غسان بن جدو عضو هيأت انتخاب كننده نيرو براي شبكه مي گويد:"ما با خبرنگاران مشهور و حرفه اي جهان غرب و خارج از آن كار مي كنيم. شيوه گزينش نيرو به اين ترتيب است كه از افراد حرفه اي درخواست همكاري مي كنيم. ولي نيروهاي علاقه مند با سابقه دو تا چهار سال هم مي توانند در امتحانات ورودي شركت كنند. انتخاب نيرو دو بار در سال انجام مي شود و مدير، سردبير و نماينده مدير شبكه در آن دخالت دارند. كساني كه وارد كادر مي شوند بايد در رشته هاي تبليغات و خبرنگاري تحصيل كرده باشند و يا دراين زمينه ها به طور تجربي كار كرده باشند."
وي درباره ميزان الگوبرداري از شبكه هاي غربي مي گويد:"البته اين كار را انجام مي داديم ولي حالا به شيوه خودمان كار مي كنيم." شبكه الجزيره در 37 كشور و اكثراً كشورهاي عربي نمايندگي دارد. 15 تا 20 نفر از نيروهاي الجزيره كساني هستند كه با بسته شدن بخش بي بي سي عربي به استخدام شبكه در آمدند. بودجه سالانه الجزيره در حال حاضر 60 ميليون دلار است كه نيمي از آن توسط امير قطر تأمين مي شود. اين بودجه در مقايسه با بودجه يك ميليارد دلاري سي ان ان رقم زيادي محسوب نمي شود. با وجود اين شبكه مي كوشد با پرداخت دستمزدهاي مناسب انگيزه كاركنانش را بالا نگه دارد. هر چند كه ميزان دستمزد پرداختي هم در مقايسه با دستمزدي كه شبكه هاي مشهور غربي مي پردازند چندان زياد نيست.
برنامه هاي كلان و مهم براي چند ماه بعد چيده مي شوند. هرماه برنامه ريزي ديگري براي همان ماه انجام مي شود و هر دو هفته هم انجمن برنامه ريزان تشكيل مي شود تا برنامه ها و اخبار مرور و نقاط ضعف و قوتشان به طور اساسي بررسي شود وتغييرات لازم انجام گيرد. اما دو جلسه روزانه هم تشكيل مي شود كه در آنها ميزان اهميت اتفاقات تعيين مي گردد. بن جدو مي گويد:" هر روز نمايندگان شبكه ها در اين برنامه ريزي شركت مي كنند. آنها در كار خود استقلالي غيرطبيعي دارند."
مثلاً برنامه اي تدوين مي شود تا مشخص شود در مورد اتفاقات عراق بايد چه كاري انجام دهند و از چه كساني براي مصاحبه دعوت كنند. بن جدو مي گويد:"ما اصلاً در الجزيره بوروكراسي نداريم."
شكل كار در الجزيره به گونه اي ست كه افراد و جريان هاي مختلف در هر كشور مي توانند به طور آزادانه نظرشان را بيان كنند. به همين خاطر است كه بن لادن يك طرف دعوا و آمريكا طرف ديگر آن شمرده مي شود و نظرات هر دو در شبكه پخش مي شود.
رسانه هاي غرب مي گويند الجزيره شبكه اي غير حرفه اي و غير استاندارد است. اما كارشناسان عرب طرفدار الجزيره اعتقاد دارند بحث بر سر غير حرفه اي بودن نيست. بلكه غربي ها مي خواهند الجزيره از مواضع آنها پيروي كند.
الجزيره در پاسخ به همه انتقادات مي گويد كه "هميشه همه عقايد و نظرات را لحاظ مي كند و اگر انتقادي از خط مشيي وجود دارد، جايي براي طرح نظر طرف مقابل هم در نظر گرفته مي شود... ." حكومت تحت امراميرقطربارها گفته به استقلال سردبير احترام مي گذارد.
گام دوم: احترام به سليقه و خواست مخاطبان
شبكه حوادث فلسطين را لحظه به لحظه براي مخاطبان عرب پوشش مي دهد. خبرنگاران الجزيره در بسياري از صحنه ها حاضرند. الجزيره با مقامات اسراييل مصاحبه اختصاصي انجام مي دهد و مي كوشد اعراب را با ديدگاه طرف منازعه شان آشنا كند. اسراييل هم از برخي از كارهاي الجزيره چشم پوشي مي كند. از نظر الجزيره اسراييل و فلسطين هر دو در خلق يك حادثه با هم شريك بوده اند. بنابراين بايد نظرات آنها را روبروي هم قرار داد. به اين وسيله اعراب با نظرات طرف منازعه شان آشنا مي شوند. به نظر الجزيره پخش نظرات يك شخصيت در يك رسانه به معني تأييد مواضع او نيست و اين در مورد كارشناسان اسراييلي هم صدق مي كند. با وجود اين جهت گيري شبكه در حمايت از فلسطين و انتفاضه است.
شبكه با به كارگيري اين شيوه توانست بي اعتمادي مخاطبان عرب به رسانه هايشان را تعديل كند و در عين حال پول زيادي هم به جيبش سرازير كند. الجزيره بابت فروش هر دقيقه سخنراني بن لادن 20 هزار دلار دريافت مي كند.
الجزيره اولين اصل حرفه اي گري را در جريان جنگ افغانستان به كار برد. پيش از واقعه 11 سپتامبر سي ان ان و الجزيره هردو اجازه حضور در افغانستان را داشتند. ولي سي ان ان به دليل عدم سودآوري و كمبود خبر افغانستان را ترك كرد. اما شبكه الجزيره با دادن اين احتمال كه ممكن است به اخبار متمايزي دست پيدا كند، دفترش را باز نگه داشت. با وقوع حادثه 11 سپتامبر، طالبان به الجزيره اجازه داد دفترش را باز نگه دارد. پس از آن شبكه به پخش نوارهاي ارسالي توسط بن لادن پرداخت و در پاسخ به انتقادات كساني كه ادعا مي كردند دليل ارسال اين نوارها، نزديكي الجزيره به طالبان و القاعده است گفت كه:"مدت زيادي بود كه بن لادن با ارسال نوارهايش به شبكه هاي عربي خواهان پخش آنها بود. ولي ساير شبكه ها از پخش نوارها خودداري مي كردند. در نتيجه بن لادن هيچ راهي براي پخش نوارهايش جز از طريق الجزيره نداشت. چون كه الجزيره يك شبكه مستقل محسوب مي شود."
علي رستمي كارشناس مسايل ارتباطات در حوزه خاورميانه درباره اصول حرفه اي به كار گرفته شده در شبكه مي گويد:"بزرگترين ويژگي شبكه اين است كه اخبار را به صورت يكسويه در سطح بين المللي پخش نمي كند. بلكه از طرفين به صورت متعادل خبر مي دهد. تفسيرهاي آن مناظره است و مسايل را بسيار دقيق وهمه جانبه مطرح مي كند. هنگامي كه راجع به اسراييل صحبت مي كند مقامات اسراييلي را پاسخگو تلقي مي كند و از شگردهايش اين است كه از جريان آزادانه اخبار بهره مي گيرد. البته همه خبرها بدون سانسور نيست ولي ظرافت كار شبكه در انتخاب و پخش اخبار براساس عناصر جدي ست. به طوري كه افراد به اين نتيجه مي رسند كه اخبار الجزيره يكسويه نيست. همين موضوع در بيننندگان حس اعتماد ايجاد مي كند."
گام سوم: اجازه بروز خلاقيت
كاركنان الجزيره هم به اعتماد مخاطبانشان بسيار مي نازند. آنها اعتقاد دارند اين اعتماد و پيشرفت شبكه مرهون آزادي اي ست كه اجازه بروز خلاقيت را به آنها داده است و ديگر هيچ كس نمي تواند بگويد خلاقيت فقط در غرب يافت مي شود. غسان بن جدو مي گويد:"از نظر ما خبر، خبر است. خبر ايدئولوژي ندارد. ما بايد خبر را آن طور كه هست بگوييم نه آن طوري كه مي خواهيم. ولي تفسير متفاوت است. در تفسير هركس ديد سياسي خودش را دارد. برنامه سازان شبكه الجزيره طيف هاي اسلامي، مسيحي، راديكال و ضد آمريكايي معتدل را شامل مي شوند و هر كدام از آنها هنگامي كه پاي خبر به ميان مي آيد به آن به عنوان خبرنگار نگاه مي كنند. در الجزيره ما بي طرف نيستيم. واقع گرا و متوازن هستيم و سعي مي كنيم اغراق نكنيم. مثلاً ما نسبت به مسايل فلسطين بي طرف نيستيم. اين بي طرف نبودن را در تفسيرهايمان نشان مي دهيم. ما نسبت به اخبار حوادث ايران و يا اخبار مسايل ايران و امارات هم به لحاظ خبري بي طرفيم و تنها آنچه به عنوان اصل تلقي مي كنيم اين است كه هرگز از قانون تخطي نكنيم."
چگونه يك رسانه مركز توجه قرار مي گيرد؟
ايجاد جو اعتماد به اخبار الجزيره باعث مي شود حكومت قطر هم به شكل زيركانه اي منافع كشور كوچكش را تأمين كند. هنگامي كه هوگو چاوز پس از كودتايي نافرجام به كاخ رياست جمهوري ونزوئلا برگشت ترجيح داد براي پخش سخنانش به الجزيره رجوع كند و يا در اقدامي نادر صدام حسين با الجزيره مصاحبه كرد. در نتيجه ايجاد همين حس رقابت جويي، بقيه كشورهاي عربي هم به فكر ايجاد شبكه هاي جديد افتادند.
خبرنگاران الجزيره اعتقاد دارند:"اعراب دهها سال مسايلشان را قايم كرده اند و حالا وقتي اين مسايل را بيرون مي آورند مثل گلوله آتش حرف هايشان را به هم پرتاب مي كنند و به خاطر همين است كه گاهي الجزيره به ميدان جنگ تبديل مي شود." اما الجزيره از همين بضاعت اعراب به بهترين وجه استفاده مي كند.
علي رستمي مي گويد:"الجزيره در حال حاضر 70 تا80 ميليون نفر بيننده دارد. الجزيره از حالت يكسويه نگري و ارايه خبرهاي رسمي كه رسانه هاي عرب آن را انجام مي دهند، خارج شده. همين نحوه پوشش مسايل سياسي وفرهنگي توسط شبكه خشم بسياري از دولت ها ي عرب را برانگيخته. شبكه الجزيره تنها تلويزيوني ست كه به موضوع فساد و تعدد زوجات در جهان عرب مي پردازد. وقتي الجزيره در جريان جنگ افغانستان از شبكه هاي قدرتمند غرب پيشي گرفت، خشم آنها را برانگيخت. چون خبرهايش با منافع غرب مغايرت داشت. خشم آمريكا به خاطر آن بود كه در حال حاضر بحران اصلي در جهان در خاورميانه عربي ست و در اين شرايط الجزيره مخاطبان عرب را به سوي خود جذب كرده. الجزيره درباره فلسطين به خوبي خبر مي دهد و ميداني عمل مي كند. الجزيره در تمام منطقه حضور دارد و از مواضع در گيري خبر مي دهد بدون اين كه ايدوئولوژيك فكر كند و اخبار را بر اساس معيارهاي خودش پخش كند. بخشي از موفقيت الجزيره به كوشش دولت قطر در ايجاد دموكراسي در كشورش برمي گردد كه نسبت به كشورهاي عربي خوب است."
در يكي از مشهورترين برنامه هاي شبكه الجزيره به نام"الاتجاه المعاكس" يا ديدگاه هاي مخالف، افراد شركت كننده در برنامه با شور وحرارت تمام از ديدگاه هاي خود دفاع مي كنند و كار صحنه گرداني راهم مجري برنامه به خوبي انجام مي دهد.
گام چهارم: استفاده مناسب از فرهنگ بومي
دكتر نسيم مجيدي استاد اتباطات دانشگاه آزاد مي گويد:"شبكه الجزيره نوپا ولي فعال است. خبرنگارانش مي دانند كجا دنبال خبر بروند. آنها از كارشناسان عرب زباني استفاده مي كنند كه بحث ها را از پيش مي برند و مسايل جهاني را به خوبي تحليل مي كنند و در عين حال از آنجايي كه از منطقه خاورميانه هستند ديدگاه هايشان با غربي ها تفاوت دارد. آنها مي دانند كجا خبر هست و مطالب مورد علاقه مخاطبانشان چيست و مي دانند از چه زاويه اي به خبر نگاه كنند . آرم شبكه شناخته شده است و از تمدن اسلامي منطقه گرفته شده. الجزيره همچنين از گوينده هاي خوبي استفاده مي كند. به طور كلي مردم به زبان حساس اند و وقتي مي بينند گوينده اي به خوبي به زبان قوم صحبت مي كند به آن متمايل مي شوند."
شبكه الجزيره الگوي خوبي براي رسانه هاي تصويري كشورهايي مثل كشور ما ارايه كرده. ولي پا جاي پاي الجزيره گذاشتن شرايطي دارد. دكتر مجيدي مي گويد:"ما متأسفانه جايي براي رسانه هاي تصويري و الكترونيكي باز نكرده ايم و متخصصاني نداريم كه صرفاً در حوزه تصوير فعاليت كرده باشند. اين ضرورت را اعراب احساس كرده اند."
به هر صورت شبكه الجزيره براي اولين بار توانسته است فرهنگ تبادل افكار را در تاريخ معاصر به جهان عرب هديه دهد.
منتها روش كار شبكه سؤالاتي را به وجود آورده است. مثلاً اين كه آيا مي توان اميدوار بود كه الجزيره توانسته باشد انقلابي را در خبر تلويزيوني در منطقه اي كه براي ده ها سال روي يك مسير حركت كرده و هميشه از سوي دولت ها كنترل مي شده به وجود آورد؟ يا اين كه وقتي شبكه از بحث در مورد امور داخلي قطر يا انجام انتقاد قوي از خاندان آل ثاني خودداري مي كند مي توان گفت كه شعار خودش يعني شعار" آزادي براي همه" را باچالش مواجه مي كند؟ °
اين گزارش به شكلي كامل تر در دي ماه 1381 در روزنامه ايران به چاپ رسيده است.
| < قبلی | بعدی > |
|---|
